Paratowyd yr Arddulliadur i roi cyngor ac arweiniad i’r rheini sy’n cyfieithu deunyddiau cyffredinol ar ran Llywodraeth Cymru. Gallwch ei bori yn ôl trefn yr wyddor neu yn ôl adran, neu ei chwilio am eiriau penodol. Byddwn yn diwygio cynnwys yr Arddulliadur ac yn ychwanegu ato’n rheolaidd.

Adrannau

Chwilio Yr Arddulliadur

Pori yn ôl trefn yr wyddor

Nesaf Blaenorol

T

  • teitlau

    cyhoeddiadau Llywodraeth Cymru
    Mae modd  dod o hyd i deitlau llawer o gyhoeddiadau Llywodraeth Cymru yn TermCymru neu ar ochr Gymraeg safle’r Llywodraeth ar y wefan www.llyw.cymru.

    Ni ddylid cyfieithu teitl os nad yw’r ddogfen ei hun wedi’i chyfieithu i’r Gymraeg.

    cyhoeddiadau cyffredinol
    Gellir dod o hyd i’r rhain weithiau drwy ddefnyddio peiriannau chwilio megis Yahoo a Google. Gallwch hefyd chwilio gwefan y corff a gyhoeddodd y ddogfen sydd dan sylw – y Cyd-bwyllgor Addysg, Cyfoeth Naturiol Cymru ac ati.

    Mae’r wefan www.gov.uk yn ddefnyddiol ar gyfer cyhoeddiadau llywodraethol cyffredinol.

    deddfwriaeth Gymreig

    Os nad yw teitl darn o ddeddfwriaeth Gymreig yn TermCymru, edrychwch ar y wefan www.legislation.gov.uk i weld a oes fersiwn Gymraeg.

    Deddfau Senedd y DU
    Er ei bod yn arferol defnyddio teitlau Cymraeg ar gyfer deddfau seneddol, nid yw’n arferol cyfieithu dyfyniadau o ddeddfau i’r Gymraeg gan nad oes statws cyfreithiol i gyfieithiadau o’r fath.

    Weithiau, yn achos dyfyniadau byr o ddau neu dri gair, gellir aralleirio’r testun ond peidio â defnyddio dyfynodau.

    Mae cyfieithiad Cymraeg swyddogol o Ddeddf yr Iaith Gymraeg ar gael yng Ngeiriadur Newydd y Gyfraith gan Robyn Léwis.

    deddfwriaeth
    Mae’n hen arfer defnyddio teitlau Cymraeg  ar gyfer deddfau seneddol er nad yw’r deddfau eu hunain ar gael yn Gymraeg. Mae hynny’n wir hefyd am ddeddfwriaeth a wneir gan y Cynulliad: gellir rhoi teitl Cymraeg (teitl ‘cwrteisi’) i offeryn statudol er nad yw’r offeryn ei hun ar gael yn Gymraeg.

    Wrth gwrs, os yw’r offeryn ar gael yn Gymraeg, mae’n bwysig iawn defnyddio’r teitl Cymraeg swyddogol. Mae llawer o’r teitlau wedi’u cynnwys yn TermCymru.

    Ysgrifenyddion y Cabinet a Gweinidogion
    Mae’r teitlau llawn i gyd yn TermCymru. Pan geir rhagair gan un o’r Gweinidogion mewn dogfen, dylid rhoi’r fannod ar ddechrau’r teitl hyd yn oed os nad yw yno yn y Saesneg:

    Dafydd Elis-Thomas
    Minister for Culture, Tourism and Sport

    Dafydd Elis-Thomas
    Y Gweinidog Diwylliant, Twristiaeth a Chwaraeon

    Nodwch mai’r patrwm y Gweinidog Diwylliant etc a ddefnyddir ar gyfer teitlau Gweinidogion Cymru, nid 'y Gweinidog dros Ddiwylliant etc'.

    Os defnyddir ffurf fer ar deitl Gweinidog mewn testun, ee ‘Culture Minister’, gellir gwneud hynny yn y Gymraeg hefyd, ee y Gweinidog Diwylliant.

    teitlau swyddi eraill

    Cofiwch nad oes angen cyfieithu’r gair ‘to’ mewn teitlau swyddi yn Saesneg ee:

    Clerk to the Assembly – Clerc y Cynulliad

    Mae atalnod i’w weld yn aml ar ôl teitlau swyddi mewn cofnodion, yn y rhestr o’r bobl a oedd yn bresennol ee:
     
    Chief Executive, Arts Council of Wales

    Nid oes angen yr atalnod yn y Gymraeg gan fod enw’r sefydliad yn dilyn teitl y swydd yn naturiol:

    Prif Weithredwr Cyngor Celfyddydau Cymru

    Wedi dweud hynny, gall fod angen ei gynnwys o bryd i’w gilydd ee pe bai mwy nag un swydd yn dwyn yr un teitl yn y sefydliad:

    Ymddiriedolwr, Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru

    Yn yr achos hwn, mae gan yr Ardd Fotaneg nifer o Ymddiriedolwyr felly rhaid cynnwys yr atalnod i ddangos hynny.

  • tra

    Nid oes angen ‘yn’ ar ôl ‘tra’ ond mae angen berf:
    tra oeddwn yn teithio dramor, nid ‘tra’n teithio dramor’

    tra oedd, nid ‘tra roedd’

  • transport

    transport – trafnidiaeth, nid ‘cludiant’ ac eithrio yng nghyswllt ysgolion, ee cludiant am ddim i'r ysgol / free school transport

    traffic – traffig

  • treiglo

    adferf amser
    yr amser a dreulir bob wythnos, nid ‘yr amser a dreulir pob wythnos’

    biliwn / miliwn
    Mae angen gofal wrth drafod biliynau a miliynau er mwyn osgoi amwysedd wrth dreiglo’n feddal. Peidiwch felly â threiglo ‘biliwn’, ee £1 fililwn, £1 biliwn.

    ‘bod’ neu ‘fod’
    Nid oes angen treiglo:
    ar ôl y ffurfiau cryno amhersonol:
      credir bod, dywedwyd bod
    ar ôl berfenw:
      credu bod, dweud bod
    ar ôl ‘er’ (er bod), ‘rhaid’ (rhaid bod), ‘a’ (a bod), ‘yw’ (yw bod), ‘oherwydd’ (oherwydd bod).

    Mae angen treiglo:
    ar ôl ffurfiau cryno’r ferf:
       credaf fod, dywedodd fod
    ar ôl ‘efallai’, sef ffurf gryno ar y ferf ‘gallu’ – ‘ef allai’.

    byth
    Yn gyffredinol, nid oes angen treiglo ‘byth’:
    Nid yw byth yn methu

    cyfres o enwau 
    Uned Bolisi, ond Uned Polisi Cymdeithasol, hynny yw, ar ôl enw benywaidd, mae angen treiglo’r gair sy'n dilyn, ond os oes dau neu ragor o eiriau'n dilyn, a'r cysylltiad rhwng y geiriau hynny a'i gilydd yn gryfach na'r cysylltiad â'r enw benywaidd, does dim treiglad.
    Felly, yr Adran Ddiwydiant ond yr Adran Diwydiant a Masnach.
    Yr Uned Bolisi, ond yr Uned Polisi Cydraddoldeb.

    Mae ambell enghraifft, serch hynny, lle mae'r ddau air sy'n dilyn enw benywaidd gymaint ynghlwm wrth ei gilydd nes bod treiglad yn digwydd. Enghraifft o hynny yw 'yr Ŵyl Gerdd Dant' lle caiff 'cerdd dant' ei drin i bob pwrpas fel un gair neu uned.

    Sylwer hefyd: ardal lai ffafriol, ffordd fwy prysur.

    fe’i
    Nid oes angen treiglo ar ôl ‘fe’i’:
    fe’i gwelwyd ef, fe’i torrwyd hi nid ‘fe’i welwyd ef’, ‘fe’i thorrwyd hi’
    Ond mae angen ychwanegu ‘h’ o flaen llafariaid:
    fe’i hanafwyd ef, fe’i hanafwyd hi nid ‘fe’i anafwyd ef’, ‘fe’i anafwyd hi’

    hefyd
    a threfnu hefyd weithgareddau o bob math, nid ‘a threfnu hefyd gweithgareddau o bob math’

    ‘ll’ a ‘rh’
    nid oes angen treiglo ‘ll’ a ‘rh’
    ar ôl ‘y’: y llewes, y rhodfa
    ar ôl ‘un’: un llaw, un rhaw
    ar ôl ‘yn’: yn llwyddiannus, yn rhagrithiol
    ar ôl ‘pur’: pur llewyrchus, pur rhydlyd

    mae angen treiglo ‘ll’ a ‘rh’
    ar ôl ‘rhy’: rhy laes, rhy rwydd
    fel gwrthrych berf gryno: clywais rai yn dweud, gwelais ragor o gathod

    neu
    Treiglad meddal mewn enwau, berfenwau ac ansoddeiriau:
    dyn neu fenyw, rhedeg neu gerdded, gwyn neu ddu
    Nid yw ffurfiau cryno berfau’n treiglo ar ôl ‘neu’:
    Galwch heibio neu trefnwch gyfarfod nid ‘... neu drefnwch gyfarfod’

    rhaid
    Mae modd treiglo neu beidio â threiglo 'rhaid' ar ôl 'oes':
    A oes rhaid talu am docyn? neu A oes raid talu am docyn?
    Nid oes rhaid codi'n fore
    neu Nid oes raid codi'n fore

    Er cysondeb, arfer y Gwasanaeth Cyfieithu yw peidio â threiglo.

    y cysylltair ‘a’ (and)
    a than, a thros, a thrwy, a chan, a chyda (treiglad llaes), nid ‘a dan, a dros, a drwy, a gan, a gyda’

    ‘y tair’, ‘y pedair’ sy’n gywir – does dim treiglad
     
    yn + ansoddair o flaen berfenw
    Pan roddir ansoddair o flaen berfenw bydd y berfenw yn treiglo ond ni fydd yr ‘yn’ yn treiglo’r ansoddair:
    mae’r pentref yn cyflym ddirywio, nid ‘mae’r pentref yn gyflym ddirywio’
    yn gwirioneddol gredu, nid ‘yn wirioneddol gredu’

    yn enwedig
    Nid oes angen treiglo ar ôl ‘yn enwedig’:
    yn enwedig pobl sy’n gweithio mewn swyddfeydd, nid ‘yn enwedig bobl sy’n gweithio mewn swyddfeydd’

  • these
    ‘hyn’ yn y cywair clasurol a’r cywair ffurfiol, ee y rheoliadau hyn. Mae ‘yma’ yn perthyn i gywair mwy anffurfiol.
  • this
    ‘hwn’, ‘hon’ yn y cywair clasurol a’r cywair ffurfiol, ee y papur hwn, yr agenda hon. Mae ‘yma’ yn perthyn i gywair mwy anffurfiol.
  • those
    Wrth sôn am bobl ddienw, gallwch ddefnyddio ‘y rhai’ yn hytrach nag ‘y rheini’ os bydd hynny’n briodol, ee er mwyn diogelu’r rhai a allai golli eu heiddo, nid ‘er mwyn diogelu’r rheini a allai golli eu heiddo’.
  • teitlau unedau milwrol - trefnolion a rhifolion

    Y drefn arferol wrth enwi unedau milwrol yn Saesneg yw defnyddio trefnolion ee 160th Infantry Brigade, 3rd Battalion The Royal Welsh. Er hynny, fe’u gwelir yn aml wedi’u hysgrifennu fel rhifolion ee 104 Regiment Royal Artillery. Arfer y Gwasanaeth Cyfieithu yn Gymraeg yw defnyddio trefnolion ar gyfer rhifau rhwng un a deg, a rhifolion ar gyfer 11 ac uwch, waeth beth fo arddull y Saesneg. Byddai’r enghreifftiau uchod felly yn cael eu cyfieithu fel a ganlyn:

    • Brigâd 160 y Milwyr Traed
    • 3ydd Bataliwn y Cymry Brenhinol
    • Catrawd 104 y Magnelwyr Brenhinol

    Sylwer bod rhaid newid trefn y geiriau wrth newid o ddefnyddio trefnolion i rifolion.

  • teitlau arddangosfeydd, cynadleddau, cyrsiau, perfformiadau ac ati

    Mae’n anodd gwybod ar adegau a yw’n briodol cyfieithu teitlau o’r fath. Mae bron yn amhosibl pennu rheol bendant a fyddai’n gweddu i bob achos, felly dyma rai materion i’w hystyried wrth benderfynu a ddylid cyfieithu ai peidio.

    A oes teitl Cymraeg swyddogol?

    • Os yw’n ddigwyddiad yng Nghymru, dylid dechrau drwy chwilio a oes teitl Cymraeg swyddogol ar gael a defnyddio hwnnw
    • Mae’n annhebygol y bydd teitl Cymraeg swyddogol ar ddigwyddiad mewn rhan arall o’r Deyrnas Unedig nac ar ddigwyddiad rhyngwladol, ond gellid chwilio rhag ofn

    A yw’r teitl Saesneg yn un swyddogol?

    • Os yw’n ddigwyddiad rhyngwladol, gallai’r teitl fod wedi’i gyfieithu i’r Saesneg o ryw iaith arall neu fod ar gael mewn sawl iaith heblaw’r Saesneg. Os felly, mae’n bosibl y byddai’n rhesymegol ei gyfieithu i’r Gymraeg hefyd fel rhyw fath o ‘deitl cwrteisi’

    A yw’r teitl eisoes wedi’i gyfieithu?

    • Gellid cael gwahanol gyfieithiadau o’r teitl, hyd yn oed os yw’n un gweddol syml, gan ddrysu’r darllenydd ee gellid cyfieithu ‘Translation, Technology and Innovation’ fel ‘Cyfieithu, Technoleg ac Arloesi’ neu ‘Cyfieithu, Technoleg ac Arloesedd’
    • Dechreuwch drwy chwilio a oes cyfieithiad Cymraeg o’r teitl wedi cael ei fathu eisoes
    • Os oes, ystyriwch a fyddai’n well defnyddio hwnnw – oni bai ei fod yn wallus – er mwyn i’r darllenydd allu dod o hyd yn rhwydd i unrhyw wybodaeth ychwanegol sydd ar gael
    • Os nad oes, ystyriwch a fyddai’n camarwain y darllenydd i feddwl bod y digwyddiad yn cael ei gynnal yn Gymraeg pe baech yn rhoi’r cyfieithiad yn unig – fe all hyn fod yn arbennig o wir yn achos cyrsiau, sydd fel arfer yn cael eu rhoi mewn un iaith yn unig.
    • Gall fod yn syniad da cadw'r teitl yn Saesneg mewn achos o’r fath, ond cyfeirio'n ôl ato wedi hynny gan ddefnyddio teitl Cymraeg â llythrennau bach, ee defnyddio’r teitl ‘Translation, Technology and Innovation’ ond cyfeirio wedyn at 'yr arddangosfa cyfieithu a thechnoleg'

    Beth yw natur y ddogfen?

    • Gall fod yn briodol cadw’r teitl Saesneg yn unig os yw’n ddogfen academaidd neu os yw'r teitl yn dod mewn rhestr lle nad oes cyd-destun i roi rhagor o wybodaeth i’r darllenydd

    Cofiwch mai’r peth pwysicaf yw sicrhau bod modd i’r darllenydd gael yr holl wybodaeth berthnasol ynglŷn â’r digwyddiad, a gallu chwilio am ragor o fanylion, heb orfod troi at y ddogfen Saesneg.

  • treiglo

    adferf amser
    yr amser a dreulir bob wythnos, nid ‘yr amser a dreulir pob wythnos’

    biliwn / miliwn
    Mae angen gofal wrth drafod biliynau a miliynau er mwyn osgoi amwysedd wrth dreiglo’n feddal. Peidiwch felly â threiglo ‘biliwn’, ee £1 fililwn, £1 biliwn.

    ‘bod’ neu ‘fod’
    Nid oes angen treiglo:
    ar ôl y ffurfiau cryno amhersonol:
      credir bod, dywedwyd bod
    ar ôl berfenw:
      credu bod, dweud bod
    ar ôl ‘er’ (er bod), ‘rhaid’ (rhaid bod), ‘a’ (a bod), ‘yw’ (yw bod), ‘oherwydd’ (oherwydd bod).

    Mae angen treiglo:
    ar ôl ffurfiau cryno’r ferf:
       credaf fod, dywedodd fod
    ar ôl ‘efallai’, sef ffurf gryno ar y ferf ‘gallu’ – ‘ef allai’.

    byth
    Yn gyffredinol, nid oes angen treiglo ‘byth’:
    Nid yw byth yn methu

    cyfres o enwau 
    Uned Bolisi, ond Uned Polisi Cymdeithasol, hynny yw, ar ôl enw benywaidd, mae angen treiglo’r gair sy'n dilyn, ond os oes dau neu ragor o eiriau'n dilyn, a'r cysylltiad rhwng y geiriau hynny a'i gilydd yn gryfach na'r cysylltiad â'r enw benywaidd, does dim treiglad.
    Felly, yr Adran Ddiwydiant ond yr Adran Diwydiant a Masnach.
    Yr Uned Bolisi, ond yr Uned Polisi Cydraddoldeb.

    Mae ambell enghraifft, serch hynny, lle mae'r ddau air sy'n dilyn enw benywaidd gymaint ynghlwm wrth ei gilydd nes bod treiglad yn digwydd. Enghraifft o hynny yw 'yr Ŵyl Gerdd Dant' lle caiff 'cerdd dant' ei drin i bob pwrpas fel un gair neu uned.

    Sylwer hefyd: ardal lai ffafriol, ffordd fwy prysur.

    enwau sefydliadau a brandiau
    Ni fyddem yn rhoi rheol gadarn, ond er cysondeb yng ngwaith Gwasanaeth Cyfieithu Llywodraeth Cymru, dyma drefn gyffredinol y byddem yn ei hargymell:

    Osgoi’r broblem os oes modd, er enghraifft trwy aildrefnu’r frawddeg neu trwy roi enw cyffredin o flaen yr enw priod
    ‘Cafodd ei gyflogi gan elusen Tŷ Hafan’

    Treiglo enwau sy’n dechrau â disgrifiad, er enghraifft cyngor, cymdeithas ac ati, hyd yn oed os yw’r gair disgrifiadol hwnnw’n rhan o’r teitl
    ‘Anfonodd gais cynllunio i Gyngor Sir Gâr’

    Peidio â threiglo enwau nad ydynt yn dechrau â gair disgrifiadol o’r fath
    ‘Mae gan Cyfoeth Naturiol Cymru ganolfannau ymwelwyr ym mhob cwr o Gymru’

    Byddem yn argymell peidio â threiglo enwau masnachol a brandiau mewn gwaith ysgrifenedig, er ein bod yn tueddu i wneud hynny ar lafar:
    ‘Agorodd y Gweinidog gangen newydd o Tesco ar y stryd fawr’

    fe’i
    Nid oes angen treiglo ar ôl ‘fe’i’:
    fe’i gwelwyd ef, fe’i torrwyd hi nid ‘fe’i welwyd ef’, ‘fe’i thorrwyd hi’
    Ond mae angen ychwanegu ‘h’ o flaen llafariaid:
    fe’i hanafwyd ef, fe’i hanafwyd hi nid ‘fe’i anafwyd ef’, ‘fe’i anafwyd hi’

    hefyd
    a threfnu hefyd weithgareddau o bob math, nid ‘a threfnu hefyd gweithgareddau o bob math’

    ‘ll’ a ‘rh’
    nid oes angen treiglo ‘ll’ a ‘rh’
    ar ôl ‘y’: y llewes, y rhodfa
    ar ôl ‘un’: un llaw, un rhaw
    ar ôl ‘yn’: yn llwyddiannus, yn rhagrithiol
    ar ôl ‘pur’: pur llewyrchus, pur rhydlyd

    mae angen treiglo ‘ll’ a ‘rh’
    ar ôl ‘rhy’: rhy laes, rhy rwydd
    fel gwrthrych berf gryno: clywais rai yn dweud, gwelais ragor o gathod

    neu
    Treiglad meddal mewn enwau, berfenwau ac ansoddeiriau:
    dyn neu fenyw, rhedeg neu gerdded, gwyn neu ddu
    Nid yw ffurfiau cryno berfau’n treiglo ar ôl ‘neu’:
    Galwch heibio neu trefnwch gyfarfod nid ‘... neu drefnwch gyfarfod’

    rhaid
    Mae modd treiglo neu beidio â threiglo 'rhaid' ar ôl 'oes':
    A oes rhaid talu am docyn? neu A oes raid talu am docyn?
    Nid oes rhaid codi'n fore
    neu Nid oes raid codi'n fore

    Er cysondeb, arfer y Gwasanaeth Cyfieithu yw peidio â threiglo.

    y cysylltair ‘a’ (and)
    a than, a thros, a thrwy, a chan, a chyda (treiglad llaes), nid ‘a dan, a dros, a drwy, a gan, a gyda’

    ‘y tair’, ‘y pedair’ sy’n gywir – does dim treiglad
     
    yn + ansoddair o flaen berfenw
    Pan roddir ansoddair o flaen berfenw bydd y berfenw yn treiglo ond ni fydd yr ‘yn’ yn treiglo’r ansoddair:
    mae’r pentref yn cyflym ddirywio, nid ‘mae’r pentref yn gyflym ddirywio’
    yn gwirioneddol gredu, nid ‘yn wirioneddol gredu’

    yn enwedig
    Nid oes angen treiglo ar ôl ‘yn enwedig’:
    yn enwedig pobl sy’n gweithio mewn swyddfeydd, nid ‘yn enwedig bobl sy’n gweithio mewn swyddfeydd’

Rhannu'r  dudalen hon

Cofrestra nawr i dderbyn y newyddion diweddara am ddigwyddiadau yn Gymraeg

Yn ôl i'r brig